سلام. این بار قصه‌ی تیم خانواده توانمند در مورد کودکان نابینا است. یه بار که با نجمه به انجمن نابینایان رفته بودیم. اونجا یه مادر با بچه شیرخوارش رو دیدیم که داشت با روانشناس انجمن نابینایان صحبت می‌کرد. بچه‌اش خیلی بامزه و شیرین بود اسمش گیلدا بود. 

نجمه براش شکلک در می‌آورد ولی این کوچولو واکنشی نشون نمی‌داد تا اینکه مامانش گفت: بچه‌ام نابیناست!!! وقتی من و نجمه این حرف رو شنیدم نمیدونستم از خجالت چیکار کنیم؟!! مامانش گفت: خودتون رو ناراحت نکنید شما که نمیدونستید.

بعدش ازش کلی عذرخواهی کردیم و درنهایت مشغول کارمون شدیم، ولی حواسمون به حرف‌های که می‌زدند بود البته قصد فضولی نداشتیم ولی اونا خیلی راحت پیش ما صحبت می‌کردند ما هم بدون دردسر حرفاشون می‌شنیدیم.

مامان گیلدا همش از روانشناس انجمن نابینایان می‌پرسید:

• آیا نابینایی روی رشد کودکان نابینا تاثیر میزاره؟
• اصلا کودکان نابینا چطوری میتونن بازی کنند؟

اگه این پرسش‌ها جزء دغدغه‌های شما پدر یا مادر کودکان نابینا است. پس بهتر است  تا آخر این مقاله با خانواده توانمند همراه باشید. همینطور شما خواننده گرامی می‌توانید از “محصولات ویژه افراد نابینا” هم دیدن فرمایید.

 

تاثیر نابینایی بر رشد داخلی کودکان نابینا

رشد داخلی به رشد جسمانی، رشد دستگاه عصبی و رشد غدد درون ریز مربوط می‌شود. مثلا هماهنگی شنیدن، حرکت وضعی و دیدن در  بچه‌های بینا تقریبا در 5/4-4  ماهگی اتفاق می‌افتد ولی این هماهنگی برای کودکان نابینا تقریبا از 6 ماهگی به بعد در حدود 11-10 ماهگی بوجود می‌آید. برای همین یکی از موضوعات مهم که والدین کودکان نابینا باید به آن دقت کنند تقویت حواس کودکان نابینا است. مادران و پدران این کودکان باید تا میتوانند کودکان خود را برای داشتن یک زندگی مستقل و بدون کمک خود آماده کنند. آموزش مسواک زدن به کودکان، تقویت حواس ها پنجگانه، و.. از جمله موارد مهمی است که والدبن باید به آن توجه کنند.

 

تاثیر نابینایی بر تجربه اکتسابی کودک نابینا

دومین عامل تحول روانی هر فردی، تجربه اکتسابی است. کودکان نابینا دیرتر چهار دست و پا راه می‌روند. در انجام این کار  به کمک اطرافیانشون خیلی نیاز دارند. این تاخیر به خاطر اینکه محرک درونی  برای رسیدن به هدف درونی ندارند. والدین وقتی می‌خواهند کودکان بینا را به حرکت کردن تشویق کنند از محرک‌های دیداری استفاده می‌کنند ولی برای کودکان نابینا باید از محرک‌های شنیداری استفاده کنیم تا محرک درونی برای تشویق بچه‌های نابینا به تحرک بوجود بیاید.

نکته: در غیاب محرک درونی بچه‌ها نمی‌توانند تجارب اکتسابی رو بدست بیاورند به همین خاطره کودکان نابینا در تحول شناختی دچار تاخیر هستند.

 

تاثیر نابینایی در تعاملات اجتماعی

تعامل اجتماعی یا مهارت‌های اجتماعی  را باید به کودک نابینا آموزش داد و برای بچه‌های نابینا بازی‌ها و فعالیت‌هایی طراحی کرد که بتوانند با بچه‌های هم سن و سال خودشان در تعامل باشند. چراکه از این طریق می‌توانند به مرور مهارت‌های اجتماعی را یاد بگیرند. فقط یک مشکلی که هست در خیلی از تعاملات اجتماعی افراد با چهره‌هایشان با دیگران ارتباط برقرار می‌کنند و بچه‌های نابینا  به خاطر نبود حس بینایی  کمتر از صورتشان برای تعاملات اجتماعی‌شان استفاده می‌کنند.

 

تاثیر نابینایی بر روی کنش‌های مرزی

برای شناخت تفاوت‌های کمی و کیفی تحول شناختی بچه‌های نابینا لازم که کنش‌های رمزی (تقلید، بازی رمزی، تصویر ذهنی) یا همان نشانه‌ها را در کودکان نابینا خوب بررسی کنیم.

 

تاثیر نابینای بر روی تقلید در غیاب الگو

بینایی در تقلید در غیاب الگو نقشی مهمی دارد. تقلید در غیاب الگو وقتی رخ می‌دهد که الگوی فرد غایب باشد. بچه‌ها تصویرهای ذهنی مربوط رو به کار می‌گیرند و از حرکات و اشارات رفتارهای موضعی و رفتارهای حرکتی تقلید می‌کنند. اما آنها قبل از تقلید باید بتوانند ببینند یا درباره‌اش چیزی شنیده باشند در واقع افراد چیزی رو تقلید می‌کنند که تجربه‌اش کرده‌اند.

 

تاثیر نابینایی روی بازی رمزی

ژان پیاژه (روان‌شناس، زیست‌شناس و شناخت‌شناس فرانسوی-زبانِ سوئیسی بود که به خاطر کارهایش در روان‌شناسی رشد و شناخت‌شناسی شهرت یافته‌است.)  بازی را به سه دسته بازی تمرینی، بازی رمزی و بازی قاعده‌دار تقسیم می‌کند:

 

پیاژه معتقده که بازی برای عواطف بچه‌ها و تعادل هوش آنها ضروری است.کودکان نابینا داده‌های بینایی ندارند یا داده‌های خیلی کمی دارند. بچه‌های نابینا نمی‌توانند رفتار آدم‌های دور وبر خودشون رو ببینند. چون کمتر با آدم‌های دیگر در تعامل هستند. در نتیجه به شدت، تجارب زندگی‌شان که پایه‌های بازی رو تشکیل می‌دهد به مرور کم می‌شود.

 

بازی رمزی مستلزمه تجسم یا موقعیت از راه بینایی و یا شنوایی است. در نتیجه این بازی هم تقلیدی و هم تخیلی. به همین دلیل کودکان نابینا پیش دبستانی از لحاظ شناختی برای انجام خیلی از فعالیت‌های بازی آمادگی لازم رو ندارند. زیرا نابینایی باعث می‌شود که بچه نتواند جسم و موقعیت رو در غیابشان تجسم کند.

 

تاثیر نابینایی بر تصویر ذهنی

تصویر ذهنی یعنی بوجود آوردن پدیده‌ای که قبلا توسط افراد درک شده است. این تصاویر ذهنی شامل شکل بندی ایستا، متحرک( تغییر در مکان) و تبدیلی( تغییر در شکل) است. این سه نوع واقعیت به طور پیوسته  در تجارب ادراکی رخ می‌دهد. برای کودکان نابینا این تجربه از طریق حس بینایی به وجود نمی‌آید برای ایجاد تصویر ذهنی باید از طریق کنش‌های شنوایی استفاده کنیم.

 

ویژگی های کودکان نابینا

توانایی هوشی

تحقیقات نشان می‌دهد، افراد نابینا از لحاظ بهره هوشی اختلاف فاحشی با افراد بینا ندارند. تفاوت‌های هوشی بین افراد نابینا و بینا به خاطره عوامل خارجی مثل محیط‌های خانوادگی، معلولیت‌های بدنی یا عصب شناختی است.

 

توانایی مفهوم سازی

طبق تحقیقات تحول توانایی‌های شناختی یا ادراکی کودکان نابینا از کودکان بینا  کمتر است. کودکان نابینا در تکالیفی که به تفکر انتزاعی نیاز دارند. عملکرد ضعیف‌تری دارند. بچه‌های نابینا بیشتر با روش‌های عینی با محیط خودشان ارتباط برقرار می‌کنند.  به همین دلیل در درک جنبه‌های ملموس محیط تواناترند.

 

همچنین پژوهش‌ها نشان می‌دهند که تحول ساخت مفهومی در کودکان نابینا احتمالا با تاخیر صورت می‌گیرد. چون حس بینایی مهم‌ترین حس در مراحل اولیه یادگیری بچه‌ها است.  و این روشندلان  این  حس رو ندارند پس طبیعی است  که با تاخیر شروع شود. البته  خانواده‌ها با دادن اطلاعات بیشتر و لمس وسایل  درک عمیق‌تری  از محیط اطراف خودشون  کسب می‌کنند. خانواده ها و مربیان می‌توانند با تصویر سازی ذهنی- شنیداری  به کودکان نابینا خود کمک کنند.

 

درک مفاهیم مربوط به فضا

بچه‌ها و افراد نابینا اطلاعات مربوط به فاصله میان اشیاء رو از راه حس لامسه و حرکات بدنی (حس حرکت) درک می‌کنند. درک اشیاء دور مثل اجرام آسمانی، ابرها، افق و اشیاء بزرگی مثل کوه‌ها و اشیاء خیلی کوچک مثل باکتری‌ها  برای کودکان نابینا کار سختی است.

 

تکلم و مهارت‌های کلامی

ارتباط در زمان نوزادی و آغاز تولید صوت در کودکان نابینا و بینا مشابه است. بچه‌های بینا از طریق تجربیات دیدار‌شون خیلی از کلمات رو یاد می‌گیرند. اما بچه‌های نابینا کلمات را نمی‌توانند از طریق تقلید بصری یاد بگیرند و باید با صدا و حس شنوایی‌شان به آنها یاد داد. بچه‌های که از بدو تولد نابینا هستند این امکان دارد که مهارت کلامی‌شان با تاخیر رشد کند.

 

تحرک و جهت‌یابی

کودکان بینا حرکات را از طریق دیدن و تقلید  و تمرین کردن یاد می‌گیرند در ضمن بچه‌های بینا حرکاتی که خودشان انجام می‌دهند رو می‌بینند. ولی بچه‌های نابینا این فرصت رو ندارند. اما می‌توانند با حرکت در محیط اطرافشان یاد بگیرند. تحرک افراد نابینا به میزان زیادی به توانایی‌شان در درک فاصله‌ها بستگی دارد. متخصصان این حوزه معتقدند افراد نابینا و کم بینا از طریق روش توالی و رسم نقشه‌ای میتوانند با محیط خودشان ارتباط برقرار کنند.

 

تحول اجتماعی و سازش یافتگی شخصی

بچه‌ها و افراد نابینا جهان و محیط اطرافشان را  متفاوت درک می‌کنند. این تفاوت ادراکی ممکن است منجر به  مشکلات عاطفی و اجتماعی این کودکان و افراد شود. برای مثال افراد نابینا نمی‌توانند از حالات و اداء و اطوارهای بدنی افراد تقلید بکنند. به همین علت ممکن است نتوانند یکی از مهم‌ترین مولفه‌های مستقیم ارتباط اجتماعی یعنی زبان بدن رو یاد بگیرند.

 

تصور خود

حس بینایی اولین دستگاه حسی در نوزادن است چرا که بیشترین اطلاعات رو نوزادن در مورد خودشان و محیط اطرافشان را از طریق حس بینایی‌شان  یاد می‌گیرند اما بچه‌های نابینا این موضوع رو با کمی تاخیر یاد می‌گیرند.

 

خانواده توانمند به خانواده‌های کودکان با نیازهای ویژه چه کمکی می‌کند؟

ما در خانواده توانمند تلاش می‌کنیم تا کودکان با نیازهای ویژه به همراه خانواده‌شان از کلیه خدمات آموزشی، درمانی، مهارتی و محصولات (لوازم توانبخشی، اسباب‌بازی، کتاب و…) متناسب با نیازهای خود بدون هرگونه محدودیت  زمانی و مکانی از خدمات گفته شده بهره‌مند شوند.