توانبخشی حرفه ای

یکی از اصول توانبخشی در رابطه با هر گروه  از مددجویان با نیازهای ویژه( استثنایی) توانبخشی حرفه ای است. زمانی که این گروه از مددجویان یکسری خدمات توان بخشی اختصاصی نظیر کاردرمانی ، گفتاردرمانی ، فیزیوتراپی و آموزش ویژه را دریافت می کنند باید به مرور به طور عملکردی تجاربی را در زمینه حرفه و فعالبت های خاصی کسب کنند تا از این طریق  به استقلال نسبی برسند.

زمانی که کودکان  با نیازهای ویژه که از نظر  بهره هوشی آموزش پذیر هستند، دوره آموزشی را در مدارس و مراکز آموزش استثنایی به اتمام می رسانند و در مقوله های آموزشی چون خواندن، نوشتن و ریاضی به طور نسبی توانایی کسب می کنند.

خانواده با این نگرانی روبه رو می شود که پایان این همه آموزش و توان بخشی به کجا ختم می شود و دیگر اینکه بعد از نبود آنها کودک چگونه می تواند به توانایی و مهارت های خویش در زندگی دسترسی پیدا کند و از عهده رفع احتیاجات و نیازهای خود برآید؟

از این رو و با این دیدگاه که نگرانی و دغدغه خاطر بسیاری از والدین کودکان و نوجوانان با نیازهای ویژه است، توانبخشی حرفه ای و بالطبع آن آموزش شغلی برای دانش آموزان با نیازهای ویژه اهمیت ویژه پیدا می کند.

 

 

آموزش شغلی برای دانش آموزان با نیازهای ویژه

آموزش شغلی برای دانش آموزان با نیازهای ویژه  از یک برنامه  زندگی محور پیروی می کند که این برنامه شامل آگاهی  شغلی ، کشف شغل و آمادگی شغلی است.

در واقع مشاوران به عنوان افرادی مسئول در امر انتخاب شغل باید دانش آموزان متوسطه را به جریان زندگی و محیط کاری هدایت کنند.

برای رسیدن به این مهم مشاور باید با استفاده از دیدگاه های جدید توانایی دانش آموزان را شناسایی و در جهت کیفیت بخشی به هدایت شغلی، سازگاری و استقلال حرفه ای آنان را محقق سازد.

به طور رایج و مرسوم ، برنامه های مدارس استثنایی به آموزش مهارت های تحصیلی چون خواندن ، نوشتن و حساب و ریاضی متمرکز  شده است.

درست است که این  آموزش ها مهم هستند ولی باید مهارت های دیگری برای این دانش آموزان از نظر سازگاری و آینده شغلی در نظر گرفته شود.

اهمیت دوره های حرفه آموزی و پیش حرفه ای

دانش آموزان با نیازهای ویزه، مانند دیگر دانش آموزان نیازهایی دارند که در خانه و مدرسه باید مورد توجه قرار می گیرند اما افزون بر نیازهای عادی، آنها نیازهای ویژه ای  هم دارند که والدین و همه مسئولان آموزشی موظف هستند آن نیازها را برآورده سازند.

با توجه به این امر ببیشتر دانش آموزان کم توان ذهنی و اتیسم از آموزش و پرورش پیش دبستانی محروم بوده و همچنین در دریافت مهارت های اساسی و فعالیت های آموزشی نسبت به افراد عادی کندتر هستند.

در چنین شرایطی نظام آموزش و پرورش ویژه، وظیفه دارد با استفاده از روش غنی سازی آموزشی و محیطی نیازهای آموزشی ویژه ( آموزش ترمیمی)، خدمات ویژه ( کاردرمانی ، گفتاردرمانی ) و امکانات مناسب دیگر را فراهم کند تا اینگونه دانش آموزان قادر شوند تا حدی از برنامه آموزش عادی بهره مند شوند و کمبودهای خود را جبران  کنند.

در چنین شرایطی عوامل ناکامی ، دغدغه های عقب ماندن و شکست تحصیلی به تدریج  از بین  می رود و زمینه های پیشرفت و شکوفایی آنها فراهم می شود.

اهمیت دوره های حرفه آموزی و پیش حرفه ای برای مدد جویان با نیازهای ویژه

ضرورت و اهمیت آموزش پیش حرفه ای از زمانی که سازمان یونسکو در هشتمین جلسه کنفرانس عمومی تاکید کرد که آموزش بدون ارائه حرفه آموزی ناکامل است، قوت بیشتری گرفت.

در واقع  آموزش پیش حرفه ای ، رویکردی  است که  برای اطمینان از کسب مهارت ها، نگرش ها و رفتارهایی که دانش آموزان  با نیازهای ویژه  را  برای ادامه  یادگیری توانمند کرده وبرای زندگی آماده می کنند، طراحی شده است.

به طور کلی، فلسفه آموزش پیش حرفه ای مواجه کردن دانش آموزان با مهارت های لازم در زندگی واقعی به منظور بهبود مهارت های ضروری در زندگی روزمره شان و توانمند سازی آنها برای تجربه و درک بهتر کارهای گوناگون است.

در واقع آموزش پیش حرفه ای باعث می شود که دانش آموزان جهت گیری درستی داشته باشند.

در زمینه کار و حرفه مورد نظر و این جهت گیری ادراک و نگرش آنها را نسبت به کار مطلوبی تحت تاثیر قرار می دهد و با برقراری ارتباط بین آموزش و کار عملی از طریق آشنا کردن دانش آموزان با دنیای کار شالوده حرفه آموزی در دوره های بعدی را بنیان گذاری می کند.

هدف آموزش پیش حرفه ای در سنین دوره ابتدایی و راهنمایی

به بیان دیگر ، هدف آموزش پیش حرفه ای در سنین دوره ابتدایی و راهنمایی این نیست که دانش آموزان را برای شغل ویژه آماده کند، بلکه به دنبال بهبود توانایی های عمومی آنها و کشف علایق آنها از طریق ارائه تجربه های متنوع و گسترده به آنهاست.

بر این اساس از ضروریات برنامه های درسی افراد با نیازهای ویژه آن است که فرصتی داده شود تا توانایی هایشان را برای حمایت از حضور به ظهور رسانند و از یاس و نامیدی ناشی از اینکه ممکن است نتواند مانند دیگران در کارشان شایستگی پیدا کنند، جلوگیری شود.

موفقیت و اثربخشی برنامه های آموزش ویژه، مرهون سرمایه گذاری روی آموزش مهارت های پیش حرفه ای و پایه است.

آموزش مهارت های پیش حرفه ای در زمینه روابط بین فردی و اجتماعی

آموزش مهارت های پیش حرفه ای در زمینه روابط بین فردی و اجتماعی ، رمز موفقیت افراد در برنامه آموزش حرفه ای است.

آموزش پیش حرفه ای ، موجب سازگاری فرد در محیط شده، افزایش توانایی کار کردن با دیگران و داشتن زندگی مستقل در افراد کم توان ذهنی آموزش پذیر را سبب می شود.

بسیاری عقیده دارند چون دانش آموزان با نیازهای ویژه نمی توانند در برخی مباحث تحصیلی شایستگی کامل کسب کنند یا موفقیتی بدست آورند.

بنابراین بهترین برنامه درسی برای آنها باید نوعی کلاس کارآموزی حرفه ای باشد.

در این راستا پژوهشگران به این نتیجه رسیده اند که به جای  آن که مشاغل ویژه ای را به دانش آموزان کم توان ذهنی آموزش پذیر بیاموزند بهتر است مهارت  های پیش حرفه ای و اساسی لازم برای ورود به مشاغل نیمه تخصصی یا غیر تخصصی  را در برنامه درسی این گروه بگنجانند.

 

توانبخشی

 

اهمیت نقش والدین و معلمان آموزش استثنایی

از آنجا که یک فرد کم توان ذهنی  و یا فردی که نیاز ویژه آموزشی دارد درهمه مراحل زندگی به درجات مختلف و به انواع مختلف و متنوعی از خدمات آموزش و توانبخشی نیازمند و وابسته است ، بنابراین نگرش مقطعی به آموزش پیش حرفه ای، یکی از آموزش های موثر این گروه است.

هر چند والدین کودکان و نوجوان با نیازهای ویژه به عنوان یک از منابع قابل اطمینان و مهم شناسایی توانمندی های بالقوه  دانش آموزان کم توان ذهنی در نظر گرفته می شوند اما نقش آنها به طور سنتی همیشه خارج از دایره آموزش های رسمی  و برنامه ریزی مربوط به فرزندانشان بوده است.

والدین این کودکان ، می توانند حلقه اتصال مناسبی میان برنامه های آموزشی و جامعه باشند و نظرسنجی ها و مصاحبه های انجام شده از والدین نشان داده که آنها می توادنند نقش فعال و مناسبی در جایگزین فرزندانشان در جامعه ایفا کنند.

علاوه بر این، آنهامی توانند به عنوان دواطلب در برنامه های آموزش حرفه ای مبتنی بر جامعه نیز نقش مهمی را ایفا کنند.

اهمیت نقش والدین و معلمان آموزش استثنایی در مقوله پیش حرفه ای و حرفه آموزی

بررسی ها و مطالعات جدید نیز به نقش والدین در برنامه ریزی و اجرای آموزش مهارت های حرفه ای تاکید داشته اند و برای این  پیشنهاد دلایل مختلفی بیان شده است.

یکی از مهمترین دلایل توانایی والدین در شناسایی نیازهای فرزندانشان است. زیرا آنها بیشترین زمان را با فرزندانشان سپری می کنند.

افزون بر این معلمان آموزش و پرورش استثنایی نیز از مهمترین و اساسی ترین عناصر سیستم آموزشی هستند.

به سخن دیگر کیفیت فرآیند آموزشی وابسته به شایستگی معلمانی است که فرآیند آموزش را هدایت و رهبری می کنند.

بنابراین، موفقیت برنامه های آموزشی طرح شده به شناخت خوب معلم از برنامه و داشتن علم و مهارت مورد نیاز این برنامه بستگی دارد.

در حقیقت ، برنامه ریزان آموزشی باید از دیدگاه معلمان در برنامه ریزی آموزشی استفاده کرد و معلمان هم باید دانش خود را در مورد دانش آموزان ، فرآیند یاددهی – یادگیری و غیره توسعه دهند و این کار تنها از راه مطالعه دقیق و کامل برنامه امکان پذیر است و لازم است تا تمامی معلمان ، متخصصین حوزه روان شناسی و آموزش کودکان استثنایی و توانبخشی و نیز والدین  به صورت یک تیم منسجم در زمینه آماده سازی کودکان و نوجوانان استثنایی برای فراگیری حرفه ای خاص تلاش ها و اقدامات لازم را به صورت همه جانبه انجام دهند تا زمینه توانمندی ها و کسب مهارت در این افراد فراهم شود.

برگرفته از کتاب توانبخشی حرفه ای در نوجوانان مبتلا به اختلال اتیسم دکتر کاوه مقدم