توانبخشی حرفه ای و بهبود کیفیت زندگی افراد با نیازهای ویژه

توانبخشی حرفه ای یا باز پروری شغلی که از ترکیب دو اصطلاح توانبخشی و حرفه تشکیل شده است و اصطلاحات علمی  است، در تعریف به مجموعه اقدامات سودمند و مفیدی گفته می شود که در جهت افزایش و تقویت توانمندی های شناختی، ادراکی ، یادگیری، ارتباطی و رفتاری موجود و در نهایت کسب مهارت های لازم برای ورود به حرفه مورد نظر و آموزش حرفه خاص انجام می گیرد.

در واقع توانبخشی حرفه ای پلی است به سوی استقلال فردی و مالی فرد دارای نیازهای ویژه و مساله ای بسیار مهم است که همگان و متخصصان حوزه سلامت و روانشناسی و آموزش کودکان استثنایی باید به آن توجه ویژه ای را مبذول دارند.

توانبخشی حرفه ای که از اصول مهم توانبخشی مدد جویان و افراد با نیازهای ویژه کمک شایانی کند و همین امر می تواند احساس سودمندی ، نگرش مثبت به خود و غیره را به دنبال داشته باشد.

 

توانبخشی حرفه ای

 

اهداف توانبخشی حرفه ای

با توجه به اهمیت توان بخشی حرفه ای به عنوان یک اصل در توان بخشی افراد با نیازهای ویژه می توان اهداف خاصی را در قالب اهداف کوتاه مدت و اهداف بلند مدت برای آن در نظر گرفت که به شرح  زیر است:

  1. اهداف کوتاه مدت عبارتند از:

  • افزایش اعتمادبه نفس

افراد و مدد جویان با نیازهای ویژه در کل از اعتماد به نفس کمی برخوردارند و گاهی اوقات اعتماد به نفس پایین را در رفتارهای  هیجانی ، پرخاشگری و جرات ورزی ها کاذب پنهان می کنند.

توانمندی مددجو در کسب مهارت های حرفه ای مورد نظر می تواند حس اعتماد به نفس را در او افزایش دهد.

  • افزایش انگیزش

انگیزه عاملی است که انسان را در انجام کارها و فعالیت ها یاری می کند. بدون داشتن انگیزه لازم نمی توان هیچ فعالیتی را به انجام رسانید.

بررسی ها نشان داده که در کل انگیزه کودکان و مدد جویان با نیازهای ویژه پایین است و همین مانعی در انجام کارهای آنها می شود.

اما کسب توانمندی در انجام فعالیت های محوله می تواند انگیزه مدد جو را ارتقا دهد.

  • بهبود یادگیری و تثبیت و تعمیم

یادگیری، فرآیندی است که با احساس و پردازش احساس یا ادراک مرتبط است.

زمانی که فرآیند یا یاد دهی یادگیری در مددجو رخ می دهد.

مهارت های شناختی – ادراکی که بیش نیازهای یادگیری هستند تقویت شده و همین امر فرآیند یادگیری را تسریع بخشیده و به دنبال آن موجب تثبیت مقوله های یادگیری شده و در نهایت تعمیم آن در محیط رخ می دهد و با توجه به اینکه عملکرد نیمکره های مغزی افراد با نیازهای ویژه متفاوت از عملکرد افراد عادی است.

آیتم های موجود در محیط که به عنوان ابزار یا دستور العمل فعالیت خاصی به مددجو آموزش داده می شود می تواند توانمندسازی عملکرد نیمکره های مغزی و در نهایت بهبود یادگیری را در پی داشته باشد.

 

توانبخشی حرفه ای

 

بهبود و تقویت مهارت های ارتباط بین فردی

محیط توانبخشی حرفه ای و حرفه آموزی، محیطی است که می تواند به بهبود مهارت های های بین فردی بین مددجو و حرفه آموز و دیگران کمک کند.

در این محیط است که مددجو با نیازهای ویژه خواسته ، تقاضا ، عرضه و نیاز را یاد گرفته و حس همدلی ، کمک و ارتباط با همنوع را یاد می گیرد.

تقویت مهارت های شناختی

مهارت های شناختی که شامل توجه، تمرکز ، استدلال ، قضاوت ، تصمیم گیری ، توانایی حل مسئله ، جهت یابی و بینش است که هر کدام در کودکان و نوجوانان با نیازهای ویژه مشکل دارد و از این رو تفکر انتزاعی آنها تحول پیدا نکرده یا ضعیف می ماند.

اما دستورالعمل های نحوه انجام یک فعالیت حرفه ای خاص و حرفه آموزی می تواند به مرور در قالب تکرار و تمرین مهارت های فوق را افزایش داده و تقویت نماید.

تقویت مهارت های ادراکی

مهارت های ادراکی، مهارت هایی هستند که با پردازش احساس ( ادراک) سروکار دارند و فرایند پردازش امری است که در نیمکره های مغزی و بخش های تخصص یافته صورت می گیرد.

به عنوان نمونه لوب پس سری راست مرکزی برای پردازش یا ادراک داده های دیداری و لوب گیجگاهی مغز مرکزی برای ادراک یا پردازش داده های شنیداری است.

محیط حرفه آموزی و فرآیند توانبخشی حرفه ای ، محیطی است مملو از محرک های حسی( لامسه، دیداری و شنیداری )  که بالطبع شرایط می تواند مهارت های ادراکی خاص مربوط را تقویت و یکپارچه کند و تقویت ادراک خود یادگیری بهینه را به دنبال دارد.

تقویت احساس جرات ورزی

مددجویان با نیازهای ویژه به علت شرایط  و مشکلات ذهنی و حرکتی از اعتماد به نفس و انگیزه کمی برخوردارند، اما موفقیت آنها در انجام فرآیند یک فعالیت حرفه ای خاص می تواند، به مرور احساس جرات ورزی در آنها افزایش دهد و یاد بگیرند که می توانند فعالیت را تعمیم داده و جرات انجام فعالیت را در محیط  های مختلف پیدا کنند.

به عنوان نمونه در فعالیت آشپزی ، زمانی که مددجوی با نیازهای ویژه که کم توان ذهنی است یاد می گیرد یک غذای ساده را درست کند پس از موفقیت در تکمیل این دستور العمل و پخت غذای مذکور ، می تواند پخت آن را در محیط  دیگری انجام داده و در واقع جرات  انجام آن را پیدا کند.

 

توانبخشی حرفه ای

 

اهداف بلند مدت عبارتند از:

  • رضایت از زندگی

زمانی که مددجوی با نیازهای ویژه در دوره های توانبخشی حرفه ای و حرفه آموزی ، مهارت هایی را کسب کرده و به موفقیت می رسد احساس سودمندی و مفید بودن را بدست آورده و رضایت از زندگی را به مرور حس می کند.

مفهوم رضایت از ازندگی، مفهوم مهمی برای مددجویان با نیازهای ویژه است، زیرا می تواند به مرور احساس وابستگی را در این افراد کاهش دهد.

  • کسب استقلال نسبی

استقلال، مفهومی است که همواره در ذهن مددجویان با نیازهای ویژه که هوش بهره آنها طبیعی و بالاتر از طبیعی است و جو دارد اما دیگران چنین می پندارند که این افراد درکی از این مفهوم ندارند و این باور غلط و نادرست می تواند اهمیت توان بخشی حرفه ای را در مورد مدد جویان با نیازهای ویژه به تعویق بیندازد.

معلولیت همراه با وابستگی همراه است، اما زمانی که مدد جویان با نیازهای ویژه در فرایند توانبخشی حرفه ای و حرفه آموزی قرار می گیرند به مرور با کسب موفقیت، جرات ورزی، تقویت یادگیری و در کل نائل شدن به اهداف کوتاه مدت ذکر شده، مهارت کسب می کنند در واقع گامی در جهت رسیدن به استقلال نسبی خود بر می دارند.

  • کاهش هزینه های مربوط به مددجویان با نیازهای ویژه در جامعه

معلولیت و ناتوانی افراد با نیازهای ویژه در جامعه، موجب تحمیل یکسری هزینه ها و پرداخت آنها می شود.

زیرا این افراد در برهه ای زمان تنها نقش مصرف کننده را در جامعه ایفا می کنند.

اما زمانی که فرایند توانبخشی حرفه ای و حرفه آموزی در مورد این گروه از افراد جامعه به درستی و با برنامه ریزی صحیح انجام می شود، این افراد نقش یک فرد مولد را در جامعه به عهده می گیرند، از هزینه های مربوط به آنها در جامعه کاسته خواهد شد.

  • بهبود سلامت روان

سلامت روان، در واقع حالت سازگاری نسبتا خوب ، احساس بهزیستی و شکوفایی توان و استعدادهی فردی است.

مقوله سلامت روان در افراد با نیازهای ویژه اهمیت زیادی دارد زیرا می تواند زمینه زندگی بهینه و سازش با مشکلات را در محیط پیرامون فراهم کند.

آشنایی مدد جویی با نیازهای ویژه در محیط توان بخشی حرفه ای و حرفه آموزی می تواند از مشکلات ادراکی و شناختی به ویژه اختلال در محتوای فکری و مشکلات ثانویه روانی نظیر افسردگی ، اضطراب ، ترس های مرضی و اختلال های شخصیتی و غبره جلوگیری کرده و با موفقیت در حرفه و فعالیت های مورد نظر و شکوفایی توانمندی ها و کسب مهارت ، فرد احساس خوب و رضایت بخشی به محیط پیرامون داشته و سلامت روان خود و اطرافیان حفظ گردد.

برگرفته از کتاب توانبخشی حرفه ای در نوجوانان مبتلا به اختلال اتیسم دکتر کاوه مقدم